2012-11-08

Taal en die media

Elke jaar versamel die Nederlandse Taalunie inligting oor ’n bepaalde onderwerp: meertaligheid, taalvariasie, onderwys, lees, taalgebruik, taalbelewing ...

Vanjaar was die tema Nederlands en die media. Want of ’n mens nou daarvan bewus is of nie: jou “moedertaal” leer jy nie nét van jou ouers en op skool nie. Die massamedia: die TV-programme waarna ons kyk, die radioprogramme waarna ons luister, die koerante en tydskrifte wat ons lees, advertensies, reklameboodskappe, die internet, sosiale media; dit alles beïnvloed – oor ’n lang tyd – hoe ons ons moedertaal gebruik.

Blaai deur koerante, tydskrifte van slegs ’n paar dekades gelede, en dit val reeds op: Is jy vyftig? Dan skryf jy klaar nie meer soos toe jy twintig, dertig was nie; skryf jy lankal nie meer soos jou ouers nie, beslis nie soos jou grootouers of grootjies nie. Net soos jou kinders nie (gaan) skryf soos jy nie. Luister na radioprogramme uit vervloë dae, kyk na ou TV-programme. Klink jou moedertaal vandag nog so? Gaan jou kinders, oor twintig, dertig, veertig jaar, Afrikaans soos Riaan Cruywagen praat?

Soos die son wat opkom en ondergaan oor ’n wêreld wat heeltyd verander, is taalverandering ’n gegewe. Hoe gaan die media daarmee om? Hoe moet die media daarmee omgaan? Moet koerante en tydskrifte, radio, televisie, wat taal betref, steeds aan hulle lesers en luisteraars ’n “goeie”, “navolgenswaardige” voorbeeld probeer stel? Of moet ons gewoon die taalgebruik van ons lesers navolg?

Hoe dink koerantlesers, radioluisteraars, televisiekykers sélf hieroor?

In Taalpeil 2012—2013, ’n kleinformaatkoerant van 8 bladsye waarvan daar pas ’n oplaag van 400 000 eksemplare gedruk is, word verslag gedoen van onlangse onderhoude met taalwerkers: joernaliste, omroepers, adverteerders, programmakers, webmeesters ... in Nederland en in België.

In dieselfde blad word die resultate bekend gemaak van ’n peiling, deur Trendbox B.V., van 800 Nederlanders en Vlaminge se menings oor hoe hulle taal vandag in koerante, oor die radio, op TV en in die sosiale media gebruik word en, volgens hulle, gebruik behoort te word.

Lees ’n mens die opsommings van die onderhoude wat gevoer is, raak dit gou duidelik dat program- en koerantredakteurs in Vlaandere en in Nederland dit oor ’n huisstyl nie heeltemal eens is nie:

Ruud Hendrickx, hoofredakteur van die Grote Van Dale en taaladviseur van die openbare uitsaaier in Vlaandere, staan vir nuusuitsendings en ontspanningsprogramme ’n “aantreklike, duidelike, korrekte standaardtaal” voor “wat afgestem is op die kykers en luisteraars”. Presies hoe so ’n korrekte standaartaal moet klink? Hoe dit op die kyker afgestem moet word? Nou ja. Dit val op dat die taalgebruik van (Vlaamse) inbellers na geselsprogramme dikwels ietwat anders op die oor val as die gebruik en uitspraak van (Vlaamse) nuuslesers en die aanbieders van (Vlaamse) joernaalprogramme.

Koerantredaksies in Vlaandere skyn dit met Hendrickx eens te wees. Vlaamse joernaliste, met wie ’n joernalistiekstudent, Sandra van den Boer, onderhoude gevoer het, meen lesers het minder vertroue in ’n koerant wat slordig met taal omgaan (en oor taalfoute in die koerant skryf getroue lesers kwaai briewe en e-posse aan die redakteur). Vlaamse verslaggewers voel hulle behoort steeds vir lesers ’n taalvoorbeeld te stel. Hulle gebruik die dikke Van Dale getrou, let nougeset op spelling en probeer woorde en stelwyses wat lesers as verkeerd mag aanvoel, vermy.

Tog glip daar ook baie foute deur die net.

’n Ander student, Els Belsack, het die taalbeleid in Vlaandere met die beleid van koerante in Nederland vergelyk – en gevind sowel Vlaamse as Nederlandse redaksies stel twee dinge voorop: toeganklikheid en helderheid.

Maar: Terwyl die Vlaminge steeds besonder gesteld is op “korrekte taalgebruik” en aan hulle lesers ’n navolgenswaardige voorbeeld wil stel, is daar by hulle Nederlandse eweknieë ’n groter gewilligheid te bespeur om “taalvernuwing” toe te laat. In Nederland word daar, volgens Belsack, “kreatiewer” met die taal omgegaan, en minder moeite gedoen om vreemde (Engelse) woorde te vermy.

Nederlandse koerante probeer dus toenemend die taalwerklikheid van hulle lesers weerspieël – die NRC Handelsblad, byvoorbeeld, maak geen geheim daarvan dat hy die voorbeeld van sy lesers navolg nie – en woorde wat voorheen vermy is, verskyn vandag gereeld in die koerant.

In Nederland, lyk dit dus, is joernaliste nie soseer meer daarop uit om ’n goeie taalvoorbeeld te stel nie; hulle ag dit belangriker om só te werk dat lesers hul boodskap goed begryp. Die eindredakteurs van koerante vra hulle verslaggewers om so “toeganklik” moontlik te skryf; eenvoudige, kort sinne te formuleer; die lydende vorm ten alle koste te vermy; van vreemde woorde weg te bly; bysinne te gebruik slegs as hulle kort is; geen ongewone/onbekende uitdrukkings te kies nie; kort, kragtige, konkrete koppe te bedink ... Sodat skeptici begin vra of koerante in hulle strewe na helderheid elke fyn nuanse uit hul berigte wil filtreer; of álles wérklik en volledig in eenvoudige taal uitgelê kán word; of gewildheid en gehalte áltyd hand aan hand gaan ...

Is ’n teks met langer sinne, ’n paar moeilike(r) woorde werklik minder aantreklik as ’n teks tot op die been toe vereenvoudig?

’n Ou Nederlandse uitdrukking lui: “Die koerant is ’n meneer – die koerant het gesag en weet hoe dit hoort”. Dink koerantlesers in Nederland en België vandag nóg so? Wil hulle stééds hê hul koerante moet – ook wat taalgebruik betref – die toon aangee?

Dit lyk tog so.

Van al die respondente wat in die pas afgelope peiling aangedui het dat hulle minstens een keer per week ’n koerant lees, het altesame 93 persent aangedui hulle verwag steeds van hul koerant om, wat taalversorging betref, ’n voorbeeld te stel. Die meeste van die respondente, 83 persent in Nederland en 86 persent in Belgie, meen ook nuuslesers behoort, wat taalgebruik en uitspraak betref, vir hulle luisteraars rolmodelle te wees.

Oor die algemeen is dieselfde mense darem ook min of meer tevrede dat hulle koerante en omroepers wel nog aan hierdie vereistes voldoen.

Ook maar goed, want meer as 80 persent van al die deelnemers het aangedui dat taalfoute hulle ernstig grief, en 65 persent dat opvallende taalflaters hulle só die josie in maak dat hulle ’n koerant as gevolg daarvan in die toekoms beslis minder ernstig sal opneem.

Veertig persent van die lesers wat by die ondersoek betrek is, het gekla dat koerante in hul beriggewing dikwels ’n te sensasionele toon aanslaan. En 30 persent het beswaar aangeteken teen die gebruik van Engelse woorde.

Taalpeil 2012—2013 en die volledige ondersoekverslag kan van die webblad van Taaluniversum afgelaai word.

Iemand dalk lus om ’n soortgelyke ondersoek na Afrikaans en die media aan te pak?

2012-11-06

’n Lewe met taal

Die bydrae hier onder het op Saterdag 3 November op Neder-L verskyn.
Met toestemming van die skrywer herhaal ons dit graag hier.


Profielwerkstuk

Deur Marc van Oostendorp


Beste professor, Wij zijn Michiel en Yoni en wij moeten een profielwerkstuk schrijven voor school (6VWO). Wij hebben gekozen voor het thema 'dialect'. Kunt u ons informatie sturen over dialect? We hebben op internet uw artikel gevonden over dialecten maar we snapten het niet. We moeten ons werkstuk a.s. woensdag inleveren.


Beste Michiel en Yoni,

Ik zal iets opbiechten.
Mijn droom is: ooit een scholier ervan te overtuigen dat hij of zij taalkunde moet gaan studeren. En dat die scholier dan gaat promoveren en uiteindelijk professor wordt. Dan is mijn leven pas geslaagd.

Zolang ik het niet bereikt heb, blijf ik e-mails zoals die van jullie braaf beantwoorden en jullie uitnodigen en geduldig wachten terwijl jullie een opname-app op jullie smartphone aanzetten en een papieren blaadje met enkele vragen (‘1. Hoeveel dialecten zijn er in Nederland?’) tevoorschijn heeft gehaald die jullie dan een voor een voorlezen.

Ik kan niet zo goed uitleggen waarom dit mijn droom is. Ik begrijp ook wel dat niemand er wat aan heeft, behalve dan die ene persoon die ik zou overtuigen, want die krijgt een prachtig leven – nadenken en schrijven en luisteren en praten en lezen over iets wat de hele tijd om ons heen hangt en waar zoveel over te vertellen is: de taal.

Als ik eerlijk ben, weet ik eigenlijk niet eens wat taal precies is. Het zit in onze hersenen, zeggen sommigen. Het ontstaat alleen wanneer je mensen bij elkaar zet en ze praten, zeggen anderen. Dat kan natuurlijk niet allebei tegelijk waar zijn, maar dat is het wel. En in ieder geval valt er van alles aan te bestuderen en op te merken: hoe we met allerlei subtiele bewegingen leren praten en elkaar in rumoerige ruimtes toch kunnen verstaan, hoe we woorden tot steeds weer nieuwe zinnen aaneen kunnen vlechten, hoe we in gesprekken feilloos weten wanneer we kunnen beginnen te praten en dat ook meteen doen, hoe we gedichten kunnen lezen vol taal die we nooit eerder hebben gezien en daar dan toch betekenis aan toekennen. En ga zo maar door.

Als ík voor de keuze stond, en weer moest gaan studeren, hoop ik dat ik sterk genoeg was om weer voor de taalkunde te kiezen. Heel rijk ben ik er tot nu toe niet van geworden – maar je weet natuurlijk maar nooit – en mijn vak is ook niet nuttig volgens velen omdat niemand er rijk mee wordt en je er ook niemand gezond van maakt. (De twee definities van nut: gezondheid en bezit.) Maar de mens is van nature nieuwsgierig en hoe kan hij nou niet nieuwsgierig zijn naar die wolk van woorden die de hele tijd om hem heen hangt? En aangezien die wolk hem pas echt tot een mens maakt – hoe kan hij er niet beter van worden als hij die wolk een beetje beter begrijpt.

Maar daar vroegen jullie niet om. In het attachment zitten wat pdf's met informatie over Nederlandse dialecten. Ik hoop dat jullie die beter begrijpen dan het artikel dat jullie gevonden hebben.

Marc van Oostendorp is senior navorser aan die Meertens Instituut en professor in Fonologiese Mikrovariasie aan die Universiteit van Leiden.

2012-11-05

Transliterasie: ’n komplekse saak

Deur Tom McLachlan

Mnr. Behr het gelyk dat transliterasie ’n doring in taalpraktisyns se vlees is, maar ek dink tog onderstaande blog is ’n bietjie simplisties. In werklikheid is transliterasie ’n uiters komplekse saak wat nie net ’n veelheid van tale en alfabette behels nie, maar ook die verskillende soorte woorde/name wat ter sprake is en die tyd van “ontlening” (hoe lank gelede is dit vir die eerste maal getranslitereer, en hoe gevestig het die betrokke transliterasie geraak?).

Eerstens het mnr. Behr dit hier slegs oor transliterasie uit die Cyrilliese alfabet, terwyl daar verskeie ander alfabette is waaruit ons ook (moet) translitereer. ’n Mens hoef maar net te dink aan die Oosterse tale van die lande waarmee Suid-Afrika groeiende handelsbetrekkinge het. Een van die mees problematiese tale is Chinees, waarvan die amptelike weergawe in die Romeinse alfabet weinig ooreenkoms met die uitspraak toon.

En terwyl ons van die Cyrilliese alfabet praat: Dit is nie korrek om te sê dat Afrikaans geen transliterasiestelsel het nie. Sedert 2002 (9de uitgawe) bevat die AWS ’n volledige transliterasietabel vir die Cyrilliese alfabet. Dit bevat nie net die Cyrilliese hoof- en kleinletters nie, maar ook die uitspraak van elk in fonetiese simbole, die weergawes daarvan in Afrikaans en Engels, en voorbeelde van algemene name waarin die betrokke letter voorkom, in Russies, Engels en Afrikaans. Daar is ook ’n stel toeligtende voetnote wat sake verder verhelder.

Dit is so dat ons meestal met “nuwe” buitelandse name (hetsy persoons- of geografiese eiename) kennis maak via Engels of ’n ander Europese taal. Daarom sou elke taal wat ’n naam volgens sy eie reëls wil weergee, eers moet weet hoe Brontaal 2 (die min of meer bekende Europese taal) te werk gaan om die betrokke naam uit Brontaal 1 (die oorspronklike taal wat nie die Romeinse alfabet gebruik nie) te translitereer. ’n Mens moet ook weet of die naam ’n geografiese eienaam of ’n persoonseienaam (of dalk ’n soortnaam) is.

In die geval van persoonseiename kan ’n mens eenvoudig nie die Afrikaanse weergawe van lank gevestigde name, soos “Tsjechof” of “Tsjaikofski” ignoreer nie, en in die geval van mense wat hulle in die Weste gevestig het en ’n Westerse spelling van hulle name aangeneem het, byvoorbeeld “Nureyev”, gaan ’n mens die naam net so min translitereer as wat jy “Bush” sou verander in “Boesj”. Wat geografiese eiename betref, is daar natuurlik eweneens lank gevestigde Afrikaanse weergawes van name waaraan ’n mens ook nie sonder meer gaan torring nie (hoekom nou aan “Moskou” gaan staan en verander?). Terselfdertyd is die VN besig om ’n stel internasionaal gestandaardiseerde name te ontwikkel wat in alle tale wat die Romeinse alfabet gebruik, dieselfde kan wees. Bowendien het seker lande wat ’n nie-Romeinse alfabet gebruik (bv. Japan), ’n amptelike inheemse spelling in die Romeinse alfabet, wat eweneens in ag geneem moet word.

Wat die klank [tS] betref, kan mnr. Behr gerus na reël 11.21 in die jongste AWS kyk, waar aangedui word dat dié klank op vier maniere voorgestel kan word.

Wat die voorstel van g vir [x] betref, moet ’n mens daarop wys dat die letter slegs in Nederlands (in sommige omgewings) as stemlose velêre frikatief gebruik word, en in leenwoorde uit die oorgrote meerderheid ander tale (insluitende Duits) in Afrikaans die klankwaarde “gh” het. Daarenteen bestaan daar reeds ’n lank gevestigde tradisie dat "ch" (soos in “Bach” en “loch”) die stemlose frikatief verteenwoordig. Die gebruik van “kh” in Engels is juis omdat daardeur ’n benaderde klank ('n geaspireerde k) voorgestel word wat veronderstel is om die [x] verteenwoordig – ons ken almal die Britse Engelsman se onvermoë om ’n [x] te sê. Om in die geval van g telkens ’n gh te wil skryf, en slegs vir Russies ’n g as ekwivalent van die Russiese [x] te gebruik, sal eerder verwarring skep, aangesien g in leenwoorde uit die meeste ander tale die waarde van “gh” het. Miskien moet mnr. Behr die bylae in die AWS oor transliterasie uit die Cyrilliese alfabet weer ’n slag deeglik deurlees, aangesien daar motiverings verstrek word vir keuses soos dié.

Hoewel dit dus lekker sou wees om ’n transliterasiestelsel te hê wat ’n mens probleemloos in alle gevalle kan toepas, dink ek nie dit is ’n realistiese moontlikheid nie. Daar is eenvoudig te veel veranderlikes.

Tom McLachlan is voorsitter van die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, die amptelike liggaam vir die standaardisering van Afrikaans.

2012-11-02

Die transliterasie-chochcha

Deur Burgert Behr

Transliterasie – die doring in die meeste Afrikaanse teksredakteurs se vlees, daardie veertienletterwoord wat selfs baie gesoute taalversorgers laat sweet. In so ’n mate dat die meeste Afrikaanse media blykbaar nou Engelse spellings gebruik, buiten reeds bekende name soos Gorbatsjof. Hoekom kan transliterasie net nie inslag vind in Afrikaans nie en gee ons nou maar boedel oor onder aanslag van Engels? Hensop, om dit so te stel.

Een van die vrae wat seker die meeste gevra word, is: Hoe kan ’n “kh” in Engels ’n “ch” in Afrikaans word? Dit behoort andersom te wees – ’n “c” behoort ’n “k” te word. En hoe spreek ’n mens dit uit – as ’n “k”? Waar kom die spelling “tsj” vandaan? Ons skryf tog tjek, tjips, tjoekie, tjank . . . Of is ’n “ch” eintlik ’n “tj” en ’n “tsj” iets anders?

Dit lyk my die antwoord is baie eenvoudig: Afrikaans het geen transliterasiestelsel nie; ons het die (ou) Nederlandse stelsel net so oorgeneem. “Ch” en “tsj” is Nederlandse spellings en volksvreemd hier aan die suidpunt van Afrika.

Nederlands het ’n paar jaar gelede sy transliterasiestelsel aangepas. Hulle skryf nie meer “f” of “w” nie, maar “v”; nie meer “oe” nie, maar “u”.

Is dit nie vir ons ook tyd om te besin en ’n transliterasiestelsel te skep wat dalk groter inslag sal vind by Afrikaanssprekendes nie? Dis dalk tyd om “g” te skryf in plaas van “ch”, “tj” in plaas van “tsj” en “gh” in plaas van “g”. Dalk verstaan en aanvaar ons Groesjtjof beter as Chroesjtsjof. Tjegof beter as Tsjechof. Tjetjnië beter as Tsjetsjnië. Ghorbatjof beter as Gorbatsjof. (Ons skryf immers om die een of ander rede Ghaddafi, hoewel dit volgens ons reëls eintlik Gaddafi behoort te wees.)

Daar is natuurlik ook die negatiewe kant. Ons gaan sit met ’n spelling soos Ghagharin. Maar kan ons Joeri nie maar opoffer ter wille van die behoud van Afrikaanse transliterasie nie?

Burgert Behr is eindredakteur van Huisgenoot en ’n kenner van Russies.