2013-01-10

Die windoog is die venster



Die woorde “venster” en “window” interesseer my nog altyd veral aangesien die Afrikaanse woord uit Latyn uit kom terwyl daar in Engels juis ’n Germaanse woord “window” gebruik word.

Die Engelse woord “window” het ’n Skandinawiese oorsprong en selfs ’n ouerige bron soos Skeat (1897:564) noem dat die woord letterlik “windoog” beteken. Die woord vindauge (sekere bronne sê weer vindauga) kan teruggevoer word na Oudnoorse stamme vindr (lug) en auga (oog). Die AHD verklaar dat openings in mure wind ingelaat het in ’n tyd toe daar nie glas voor vensters geplaas is nie, dus ’n oog vir die wind om in te kom. In die Skandinawiese tale is die woord ook nog in gebruik met: Noorweegs: (Bokmål: vindu en Nynorsk: vindauge), Sweeds (vindöga saam met fönster) en Deens (vindue). In Yslands word die woord “gluggi” egter gebruik waarvan die oorsprong te doen het met die glasruit van die venster. Van die muur af het die blokkies op jou rekenaarskerm ook al die naam windows aangeneem!

’n Mens wonder tog of die Latynse stam dan Engels ontglip het. Die Engelse het dan tog ’n venster ook ’n éagþyrel (Oudengels vir “oogdeur”) en selfs die Franse fenester in die verlede genoem. Die woord word vandag nog sowaar behou met ’n woord soos “fenestra” (opening in ’n been, ’n deurskynende kol of merk by ’n vlerk van ’n mot of skoenlapper of by ’n vensteragtige opening in die argitektuur). Asook die wonderlike werkwoord “defenestrate” wat beteken om iets by die venster uit te gooi.

Die Afrikaanse (en Nederlandse) woord “venster” kom uit Middelnederlandse vei(n)ster(e) wat uiteindelik kom van die Latynse woord “fenestra”. Dit is volgens die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (2003) ’n “ruitlose opening in die muur, aangesien glas voor die Romeinse Keisertyd nog nie in ruitvorm voorgekom het nie”. Die woord “raam” vir ’n venster word ook in Etimologiewoordeboek van Afrikaans teruggevoer na Middelnederlands. Maar anders as in Nederland sal ons in Suid-Afrika eerder die venster as die raam oop en toe maak. Hier aan die suide is die raam mos dit om die venster! Die Van Dale (1982:859) beskryf ’n raam as ’n “glasruit met haar omlijsting”. Soos met “dam” sal ons tussen Nederlands en Afrikaans moet “agree to disagree”!

Afrikaans is nie die enigste taal wat die Latynse woord behou het nie en dit kom ook in Duits (Fenster), Sweeds (fönster – al word vindöga ook soms gebruik) en natuurlik in enkele ander tale voor: Italiaans (finestra), Albanees (fënjeshtër), Frans (fenêtre), Romeens (fereastră), Katalaans (finestra) en selfs Wallies (ffenest).

In die Suid-Afrikaanse konteks het die paadjie van die Latynse fenestra nog ’n entjie via leenwoorde uit Afrikaans verder geloop en is die woord duidelik sigbaar in Noord-Sotho (fastêrê), Sesotho (fenstere), Swati (lifasitelo), Tsonga (fasitere/festere), Tswana (fensetere), Venda (fasitere), Xhosa (ifestile) en Zulu (ifasitela; tog word iwindi ook gebruik!).

Of jy dus vandag deur ’n venster, raam, fënjeshtër, window of ifasitela na buite loer dink daaraan dat sonder hierdie woorde ons nooit sou kon lees van:

ek maak die venster oop
en die son kom drink
met ’n helder tong
aan die wyn in my glas
(die gat in die lug, Breyten Breytenbach)

But, soft! what light through yonder window breaks?
(Romeo and Juliet, William Shakespeare)


Bronne geraadpleeg
American Heritage Dictionary.  2012. Defenestrate. http://ahdictionary.com/word/search.html?q=defenestrate   Datum van gebruik: 17 Des. 2012.
American Heritage Dictionary.  2012. Fenestra. http://ahdictionary.com/word/search.html?q=fenestra  Datum van gebruik: 17 Des. 2012.
American Heritage Dictionary.  2012. Window. http://ahdictionary.com/word/search.html?q=window  Datum van gebruik: 17 Des. 2012.
Cloete, A.E., Jordaan, A., Liebenberg, H.C., Lubbe, H.J.  2003.  Etimologiewoordeboek van Afrikaans.  Stellenbosch: Buro van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal.
De Tollenaere, F. & Persijn, A.J.  1982.  Van Dale Nieuw handwoordenboek der Nederlandse taal.  Utrecht : Van Dale Lexicografie.
Skeat, W.W.  1897.  A concise etymological dictionary of the English language.  Oxford: Clarendon.
Wiktionary. 2012. Window. http://en.wiktionary.org/wiki/window Datum van gebruik: 17 Des. 2012.

Jako Olivier, Noordwes-Universiteit

No comments:

Post a Comment