2017-03-20

Op megafter se spoor

“Ken en/of gebruik julle die woord megafter?”

So steek Rita van Rooyen verlede week in die groep Argaïese Afrikaanse Uitdrukkings is Cool by Facebookers kers op. “Die g word uitgespreek soos die g in gholfstok,” sê sy (en voeg dan, tussen hakies, ’n stukkie bog by: “Ek twyfel of daar werklik so ’n woord in Afrikaans of Engels bestaan, al gebruik of ken mense dit.” Bog, ja, want as mense – let op die meervoud – ’n bepaalde woord of taalbousel ken, dit gebruik en betekenis daaraan heg, bestaan dié woord of bousel tog duidelik. Selfs al hét geen woordeboek nog deur opname daaraan erkenning verleen nie.)

Terug na megafter, dus. Wat is (’n?) megafter?

’n Soektog in die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (die HAT) se nuutste uitgawe van 2015 lewer niks op nie. Ook nie ’n voltekssoektog in die groot, omvattende Woordeboek van die Afrikaanse Taal (die WAT) se 14 dele (van A tot by skooier) nie. Van Pharos se aanlyn woordeboekversameling keer ’n mens ewe onverrigter sake terug. Afrikaanse woordeboeke weet duidelik nie alles nie.

Oor megafter is die leksikograaf se vernaamste bron, dus, hier, die spraakmakende gemeenskap self – moedertaalsprekers van Afrikaans; die makers van die taal wat woordeboekmakers boekstaaf: 

Megafter laat Org Potgieter dink aan katoeter. Aha. “Dis ’n ‘thingamajig’," sê Berie Rommel. Marita du Raan Klein twyfel nie: “Ek ken dit goed. Dit is enige stuk gereedskap as jy nie aan die regte naam kan dink nie.” Wanda Landman Venter beaam dit: “[G]ebruik dit al jare[;] as jy nie die woord ken van ’n item wat jy gebruik [nie,] dan pas megafter perfek!”

Kommentaar stroom in: Een van die WAT se mederedakteurs, Hanelle Fourie Blair, laat weet sy ken en gebruik ook soms megafter, ja. Nes die meeste ander deelnemers. Nanette Tredoux onthou uit haar universiteitsdae “megoudies en megafters”, wat sy met dinges, watsenaam en dingemalêrie gelykstel. (Dit skiet my te binne dat my pa soms dié woord gebruik het: “Wat vir ’n dingemalêrie is dit?”) Andrea Pretorius ken ook dingemalelletjie. In die loop van die gesprek kry megafter ook ’n deeltjie vooraan by: giefte-megafter.

Pierre Bruwer vat saam: “Almal weet wat ’n megafter is” (en ’n megafter is natuurlik enigiets)! 

Waarom staan megafter – ’n woord is dit wel deeglik; dit sien ons tog – dan in geen woordeboek nie? Susan Groenewald Prins gee hierop die antwoord: “Gebruik dit al lank, maar het dit nog nooit probeer spel nie.” En Rita self: “Dis ook die eerste keer dat ek dit geskryf sien.”

Die megafter-gesprekslyn op Facebook bied ’n mooi illustrasie van die intydse wisselwerking wat die internet en die sosiale media tussen woordeboekmakers en taalgebruikers bewerkstellig. Naas korpusse van geskrewe taalgebruik is forums soos hierdie een – veral wat gesproke taal betref – vir praktiserende leksikograwe van groot waarde en deesdae eintlik onmisbaar. ’n Lewende taal is ’n lewende organisme wat heeltyd nuwe woorde baar. Daarom kom die werk aan ’n woordeboek van ’n lewende taal nooit klaar nie!

Die megafter-vraag nooi die woordeboekmaker uit om weer ’n slag te gaan kyk na daardie groep woorde wat in die taalkunde pantonieme heet – die woordgroep waartoe dingemalêrie, dinges, giefte-megafter, katoeter, megafter, megoudie en watsenaam behoort: woorde wat ’n mens soms in geselstaal gebruik om te verwys na ’n ding wat nog nie ’n naam het nie, waarvan jy die naam nie ken nie, of waarvan jy die naam vergeet het. Sulke woorde word pantonieme genoem. In Engels heet ’n pantoniem ’n “placeholder name”, en in Nederlands ’n “plekbekledende naam”.

Voorbeelde van Engelse plekbekleër-woorde is contraption, gadget, gizmo, thingamabob, thingamajig, thingummy, whatchamacallit en whatsit. Daar is nog meer, soos ook in Afrikaans. Blaai ’n mens deur korpusse van geskrewe taal, wil-wil dit egter vir my lyk of die meeste Afrikaansgebuikers die Engelse gadget bo sy Afrikaanse maters verkies.

’n Vinnige soektog in die HAT en die WAT lewer ter aanvulling van dié wat reeds genoem is, ook die volgende pantonieme op: anderding (HAT, WAT), andergoed (WAT), dingesie (HAT, WAT), gadget, uit Engels oorgeneem (HAT), gedoente (HAT, WAT), hoe’s-die-goed (WAT), hoe-se-naam (WAT), kontrapsie (WAT), kontrepsie (HAT, WAT), kontrotter en watsegoedsegeid (HAT).

Hoewel die juiste herkoms van megafter steeds duister is (en die Taalkommissie dalk oor die spelling sal wil nadink), word die nuttigheidswaarde van pantonieme deur korpussoektogte bevestig: “Dinges” is so ’n lekker woord, veral as mens vergeetagtig raak,” skryf ene Perdebytjie in sy/haar blog op LitNet. En dit lyk of die meeste gebruikers dit met Perdebytjie eens is:

“Hierdie ou woordjie[s] kom soms handig te pas.”

Geplaas deur Jana Luther